GİRİŞ
Ülkemizde her geçen gün toz patlamaları konusunda acı tecrübeler ediniyoruz. Bu tecrübeleri tekrar ve tekrar yaşamak zorunda değiliz. Bu tecrübeleri yaşamamızın önemli sebeplerinden birisi eskimekte olan sanayimizin patlamaları önlemeye yönelik tedbirlerindeki yetersizlik. Kurulu bir işletmede bu tedbirlerin alınmasında ise en önemli engel fikir bariyerlerimiz. Son on yılda parçası olduğumuz hemen her projede daha önce toz patlaması yaşamayan işletmelerin bu tedbirlere gerçekten ihtiyacı olduğunu sorgulama süreçleri ile mücadele etmek durumundayız. Ne acıdır ki, toz patlamaları gerçekleştikçe birkaç gün gündemde kalmaya devam edecek ve ardından sanayide de kısa bir süre bu tedbirleri tartışacağız.
Peki bu döngüden çıkış yolu nedir? İşletmelerin toz patlamasını önlemeye yönelik tedbirlerinin birer yatırım olduğu kabul etmek ve bu yatırımı koruyarak tesis fiziksel ömrü boyunca üretime güvenle devam etmesidir. Burada kilit nokta ise bu yatırımın hesaplaması zor olan ROI (return of investment – yatırımın geri dönüşü) oranının belirlenmesidir. Burada işletme ve toz patlaması uzmanının aşağıdaki başlıklarda çalışma yapması bu süreci kolaylaştıracaktır:
- Toz kaçaklarını önleme ve/veya toz kaçağı sonrası müdahale stratejilerinin geliştirilmesi,
- Her bir kararın yatırım giderleri ve işletme giderleri arasında dengeyi gözetmesi,
- Yatırım ihtiyacını net bir şekilde ortaya çıkarması ve
- Tesisin bütününde uzun vadeli faydanın sayısal olarak belirlenmesi.
Toz Patlaması Nedir?
Toz patlamaları, yanıcı tozların hava ile karışarak bir tutuşturucu kaynak ile temas etmesi sonucu meydana gelen ani ve şiddetli patlamalardır. Sanayide sıkça göz ardı edilen bu olaylar, ciddi can kayıplarına ve maddi hasarlara yol açabilir. Geçtiğimiz ay Sakarya’da ciddi bir tecrübe edinmiştik. Sonuç olarak, toz patlamaları, endüstriyel tesislerde üretimin durmasına ve büyük ekonomik kayıplara neden olur. Ayrıca, çalışanların güvenliği ve sağlığı açısından da oldukça kritik bir risk oluşturur.
Peki hangi tür tozlar toz patlamasına neden olur? Toz patlamalarına genellikle yanıcı ve ince partiküllü tozlar neden olur. Bu tozlar arasında organik maddelerden un, şeker, tahıl, odun ve kömür tozları; metal tozlarından alüminyum ve magnezyum; kimyasal tozlardan plastik, boya pigmentleri ve ilaç tozları bulunur. Bu tozları daha geniş bir aralıkta değerlendirdiğimizde oksitlenebilen (yanabilen) tüm tozlar bu sınıfa girmektedir. Bu tozlar havada askıda kaldıklarında ve uygun bir tutuşturucu kaynak ile temas ettiklerinde patlayıcı bir karışım oluşturabilirler, bu nedenle sanayide bu tür tozların birikimini ve yayılmasını önlemek hayati önem taşır. Tozun parçacık boyutu küçüldükçe ve nemi azaldıkça patlayıcılık özelliği artar. Ayrıca, toz konsantrasyonunun belirli bir seviyeyi aşması patlama olasılığını yükseltmektedir.
Önleme ve Korunma Yöntemleri
Toz patlamalarını önlemek için ilk adım her zaman toz patlama riskinin doğru ve yeterli bir şekilde analiz edilmesidir. Bunun için farklı metodlar bulunmaktadır. Proses kompleksliği ve tozun dinamiklerine göre metod seçimi sağlanabilmektedir. İlk metod standartlar çerçevesinde tehlikeli bölgelerin belirlenmesidir. Bu çalışma ülkemiz mevzuatında da bulunan Patlamadan Korunma Dokümanının bir parçasıdır. Daha ileri metodlarda ise klasik yaklaşım ve risk bazlı yaklaşım ile DHA (Dust hazard analysis – toz tehlike analizi) çalışmaları gelmektedir. Bu çalışmalarda toz patlamasının nortmal operasyon, öngörülebilir arıza/hata ve nadir arıza/hata durumlarına odaklanılır.
Herhangi bir metod ile tehlikeli bölge tespiti neticesinde aşağıdaki kategorilerde önlemler önem arz etmektedir.
| Mühendislik Kontrolleri ve Temel Önlemler | İyi Havalandırma Sistemleri | Toz birikimini önlemek için etkili havalandırma sistemleri kurulmalıdır. Lokal toz emişleri, tozun oluştuğu noktada emilmesini ve ortam havasına karışmasını engeller. Bu sayede toz bulutu oluşumu önlenebilir. |
| Toz Toplama ve Filtrasyon | Toz toplama sistemleri ve filtreler, havadaki toz partiküllerini yakalayarak patlama riskini azaltır. Siklonlar, elektrostatik çöktürücüler (ESP) ve bez filtreler (baghouse) gibi ekipmanlar kullanılabilir. | |
| Toz Sızdırmazlığı ve İzolasyon | Ekipman ve tesisatlar toz sızdırmaz hale getirilmelidir. Kapalı sistemler ve toz sızdırmaz özellikteki ekipmanlar, tozun ortama yayılmasını engeller. | |
| Patlamaya Dayanıklı Ekipman ve Tesisat | Elektrik ekipmanları ve elektriksel olmayan ekipmanlar, patlamaya karşı korumalı (Ex) özellikte olmalıdır. Kablo ve bağlantılar da bu standartlara uygun seçilmelidir. Bu tesisat kurulumu sonrasında IEC 60079-17 standardına uygun muayene edilmelidir. | |
| Tutuşturucu Kaynakların Kontrolü | Sıcak yüzeyler, kıvılcımlar ve statik elektrik gibi tutuşturucu kaynaklar minimize edilmelidir. Statik elektriğin birikmesini önlemek için topraklama ve eş potansiyelleme yöntemleri uygulanmalıdır. | |
| Otomatik İzleme ve Alarm Sistemleri | Toz konsantrasyonunu ve potansiyel ateşleme kaynaklarını izleyen sensörler ve alarm sistemleri kurulabilir. Bu sistemler, tehlikeli durumları önceden tespit ederek müdahale imkanı sunar. | |
| Patlama Baskılama ve Basınç Tahliye Sistemleri | Olası bir patlama durumunda etkileri azaltmak için patlama baskılama sistemleri ve basınç tahliye panelleri kullanılabilir. Bu ekipmanlar, patlama basıncını kontrol altında tutar ve yapısal hasarı önler. | |
| İdari Kontroller ve İş Prosedürleri | Düzenli Temizlik ve Bakım | İşletmelerde düzenli temizlik programları uygulanarak toz birikimi engellenmelidir. Ekipmanların ve çalışma alanlarının periyodik bakımı, toz kaynaklarının tespitini ve giderilmesini sağlar. |
| Risk Değerlendirmesi ve Analizi | Toz patlaması riskinin belirlenmesi için düzenli olarak risk değerlendirmeleri yapılmalıdır. Bu analizler, potansiyel tehlikelerin önceden tespit edilmesine yardımcı olur. | |
| Güvenli Çalışma Prosedürleri | İş süreçleri, toz oluşumunu en aza indirecek şekilde planlanmalıdır. Örneğin, malzeme taşıma ve boşaltma işlemleri sırasında toz kontrolü sağlanabilir. | |
| İş İzin Sistemleri | Rutin dışı faaliyetler için iş izin sistemi uygulanarak, gerekli güvenlik önlemlerinin alındığından emin olunmalıdır. | |
| Eğitim ve Farkındalık | Çalışan Eğitimi | Tüm çalışanlar, toz patlamalarının riskleri ve önleme yöntemleri konusunda eğitilmelidir. Eğitimler, yeni çalışanlar için başlangıçta ve mevcut personel için düzenli aralıklarla tekrarlanmalıdır. |
| Acil Durum Hazırlığı | Acil durum eylem planları oluşturulmalı ve çalışanlara bu planlar hakkında eğitim verilmelidir. Yangın tatbikatları ve acil durum senaryoları ile hazırlık seviyeleri artırılmalıdır. | |
| Görsel İletişim ve Uyarılar | İşyerinde uygun yerlere uyarı levhaları ve işaretler asılarak, çalışanların dikkatinin risklere çekilmesi sağlanmalıdır. |
SONUÇ
Toz patlamaları, ihmal edilmemesi gereken ciddi bir endüstriyel risktir. İşletmelerin proaktif önlemler alması ve düzenli risk değerlendirmesi yapması gerekmektedir. Bu sayede patlamaların gerçekleşmesi önlenebilir. İşletmelerin güvenliği maliyet ve pratikliğin üzerinde tutarak gerekli yatırımları yapması gerekmektedir. Güvenli bir çalışma ortamı için işverenler ve çalışanlar birlikte sorumluluk almalıdır. Unutulmamalıdır ki, önlem almak her zaman telafiden daha etkilidir.
